Het lokale burgerinitiatief – Ondernemende pioniers verkennen het sociale domein

No comments yet

ondernemende burgerApril 2015. Door de introductie van de participatiesamenleving kregen de debatten over de opkomst van burgerinitiatieven al snel een ideologische lading. Nu het aantal initiatieven van burgers verder toeneemt, verbreedt de aandacht zich naar verhalen over de praktijk. En dienen zich nieuwe discussies aan. Berichten uit een omstreden niemandsland van pseudovrijwilligers en cryptoprofessionals.

De meest recente publicatie, en meteen ook de meest ontnuchterende is De ondernemende burger, een journalistiek verslag van een rondgang langs circa vijftien burgerinitiatieven. De auteurs, Marcel Ham, hoofdredacteur van het Tijdschrift voor sociale vraagstukken en freelance journalist Jelle van der Meer, zijn gedurende een half jaar door heel het land op reportage geweest en hebben lokale initiatieven vaak meer dan eens opgezocht. De couleur locale van zo’n bezoek kleurt een verhaal en relativeert soms de beste bedoelingen waarmee een initiatief van start is gegaan. Dat is al gelijk in het eerste hoofdstuk het geval bij de Lucas Community, een voormalige Renault-garage in het Amsterdamse stadsdeel Osdorp. Lopend door het gebouw laveren de bezoekers langs stapels planken en houtplaten en zien links en rechts lokalen leeg staan. De rondleider doet een poging om dit beeld bij te stellen. Hij legt uit dat ze tot voor kort organisch en intuïtief te werk gingen en nu in een overgangsfase zitten. Met hun observaties ter plekke prikken de journalisten daar moeiteloos doorheen. Tegelijkertijd schetsen ze hoe deze groep goedwillende burgers aan hun lot wordt overgelaten door de gemeente. En zich als huurders van het pand voor onmogelijke opgaven geplaatst zien. Het boek is overigens allerminst een opsomming van kommer en kwel, de successen en dissonanten wisselen elkaar af. Op een aanschouwelijke manier wordt duidelijk dat het op poten zetten van een burgerinitiatief vaak een kwestie van vallen en opstaan is.

Pioniersgeest
De auteurs van De ondernemende burger slagen er niet in om hun onderwerp goed af te bakenen. Dat werken ze in de hand door te kiezen voor een grote variatie aan burgerinitiatieven. Maar komt ook doordat ze een controversieel thema te pakken hebben met uiteenlopende belangen. Aan de ene kant een overheid die het initiatief meer aan de burger wil laten. Deels uit ideële motieven; de zelfredzame burger wordt op het schild geheven. Maar vooral om het financieel zuiniger aan te kunnen doen met de publieke uitgaven. Haaks daarop staan de motieven van burgers om zich in te zetten. Wie de vijftien lokale initiatieven doorleest, treft daarin een mêlee aan beweegredenen die tot een burgerinitiatief hebben geleid. Dat is soms puur uit idealisme, maar ook uit welbegrepen eigenbelang, dan wel uit betrokkenheid bij een buurt of dorp, en voor pensioengerechtigden biedt vrijwilligerswerk een nieuwe uitdaging, waar het voor anderen een alternatief is bij gebrek aan betaald werk. En vaak gaat het om een combinatie van factoren. Even uiteenlopend zijn de aanleidingen voor de start van een initiatief: de sluiting van een buurthuis, ouderen die onvoldoende zorg krijgen, een flat die leeg komt, het open houden van een zwembad, of nieuwe vormen van energieopwekking die milieuvriendelijk en kostenbesparend zijn. Ze komen allemaal langs in het boek. Samen illustreren ze het hybride karakter van initiatieven die vaak nog in de kinderschoenen staan. En waarvan niet duidelijk is of ze een lang leven beschoren zijn. Wel valt alvast iets te zeggen over succesfactoren die deze projecten in het zadel hebben geholpen.

Resistent voor ambtelijke regels
Wat aanstekelijk blijkt te werken is de pioniersgeest en het doorzettingsvermogen van de initiatiefnemers. Cryptoprofessionals noemen de twee journalisten deze kartrekkers van burgerinitiatieven. Daarmee geven ze aan dat het, ondanks hun bezoeken ter plekke, niet eenvoudig is om vat te krijgen op hun rol. In de verhalen komt wel duidelijk naar voren dat er flink wat doorzettingsvermogen is om een initiatief van de grond te krijgen. Ondanks de waardering van alle kanten, hebben ze onderweg te maken met nogal wat obstakels. Met name gemeenten moeten kennelijk nogal wennen aan een partij die eigengereid is en hun zaken zo veel mogelijk zelf wil regelen. De nieuwe generatie die actief is in burgerinitiatieven toont ook een zekere resistentie voor de ambtelijke eisen. Bij veel burgerinitiatieven leeft de wens om niet afhankelijk te zijn van overheidssubsidie. Er is ook een grote voorkeur voor financiële bijdragen van fondsen. ‘Welzijnsinstellingen beheerden de buurthuizen als ambtenaren,’ schampert de vrijwilliger-beheerder van wijkcentrum Het Klokhuis in Amersfoort. Op de werkvloer van de doe-democratie hanteren ze andere gedragsregels. Die zijn gebaseerd op onderling vertrouwen, zaken als transparantie, verantwoording en gelijkberechtiging doen er minder toe. De mensen die de projecten aansturen kenmerken zich door leiderschap, pragmatisme en ondernemerschap.
In de reportages krijgen we hier een tipje van te zien, genoeg om een idee te krijgen waarom ambtenaren hier moeilijk mee uit de voeten kunnen. De initiatiefnemers zijn over het algemeen goed ingevoerd in de mores van overheden en instituties, sommigen zelfs van binnenuit. Al is het is niet zo, stellen de auteurs, dat het vooral ex-beroepskrachten zijn die via een omweg melden als pseudovrijwilligers. Ze hebben het over cryptoprofessionals, actieve burgers die professionele werkzaamheden uitvoeren op het snijvlak van betaald werk en vrijwillige inzet. Lucas Meijs, hoogleraar Volunteering, Civil Society and Businesses aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, gebruikte voor een soortgelijke ontwikkeling in de zorg hier eerder de term koppelteken-vrijwilligers voor. Fiscaal en juridisch bevindt dit zich nog in een soort niemandsland, alleen daarom is het al de moeite waard om de positie van de trekkers in deze burgerinitiatieven op de voet te blijven volgen. Ontpoppen ze zich tot een nieuw soort professional? Worden het sociale ondernemers nieuwe stijl? Of valt er een gat als de stuwende kracht van gangmakers wegvalt?

pioniersindestadMissionaire karakter
De ondernemende burger biedt een waardevolle introductie in de eerste generatie burgerinitiatieven sinds de aankondiging van de participatiesamenleving. Met als voorlopige conclusie dat de grote variëteit het lastig maakt om deze activiteiten onder één noemer samen te brengen. Daarin slaagt ook de uitgave Pioniers in de stad niet, een publicatie van Lokale Lente, een community van wijkondernemers in Amsterdam. Hier is gekozen voor het stempel wijkondernemingen en wordt een ideologische samenhang tussen de initiatieven gesuggereerd. Het lastige is hier dat de 25 wijkondernemingen zichzelf in het boek presenteren. Met als gevolg dat ze hun de bedoelingen en voornemens de boventoon voeren en daardoor de lezer het zicht ontneemt wat er nu precies ondernomen wordt. Rimpelingen worden slechts aangestipt, maar gelijk weer glad gestreken, zoals in het hoofdstuk over de Lucas Community: ‘Er zijn conflicten, maar die lossen mensen zelf op omdat ze de community waardevol vinden.’ Ondanks de aantrekkelijke vormgeving, zit het missionaire karakter van de teksten de toegankelijkheid en ook de geloofwaardigheid van deze publicatie in de weg. In de inleiding van het boek staat dat het een tijdsdocument is om mensen aan te sporen de voorbeelden na te volgen.

coverLeeszaalParel uit Rotterdam
Dat een verslag van binnenuit net zo goed wel een groot voordeel kan zijn, blijkt uit de publicatie De uitvinding van de Leeszaal, geschreven door Joke de Zwaard, ontwikkelingspsycholoog en Maurice Specht, filosoof. Beiden gerenommeerde onderzoekers en publicisten over samenleven in de stad. Maar ook mede-initiatiefnemers; over koppelteken-vrijwilligers gesproken. Hier is overigens wel sprake van een heldere afbakening van het thema en een kritische reflectie op basis van hun deskundigheid op dit terrein. Ze schrijven van binnenuit over de totstandkoming van een Leeszaal in Rotterdam West, en hoe die is ingebed in de wijk. Door toedoen van circa negentig vrijwilligers is de Leeszaal uitgegroeid tot een culturele ontmoetingsplek. De auteurs van dit boek zijn vanaf het prille begin betrokken bij het tot stand komen van Leeszaal Rotterdam West. Daardoor slagen ze er in om lastige en ingewikkelde processen die doorlopen werden, helder en inzichtelijk onder woorden te brengen. Dat levert een boeiend document op. En een serie hele bruikbare lessen voor iedereen die zich aan en dergelijke onderneming wenst te wagen. Het is heel inspirerend te lezen hoe het succes tot stand is gekomen van deze nieuwe parel uit de sociale oesterbank van Rotterdam.

Voor meer informatie:
– De publicatie De ondernemende burger, de woelige wereld van lokale initiatieven is te downloaden via deze link: https://www.movisie.nl/publicaties/ondernemende-burger
– De publicatie Pioniers in de stad, wijkondernemers delen kennis en praktijk is te bestellen bij http://www.valiz.nl/Pioniersindestad
– De publicatie De uitvinding van de Leeszaal, collectieve tactieken en culturele uitwisselingen is te bestellen bij http://www.trancity.nl/publicaties/leeszaal.html

image_pdfimage_print
Bookmark and Share

Comments

Leave a Reply





What is 17 + 10 ?
Please leave these two fields as-is:
IMPORTANT! To be able to proceed, you need to solve the following simple math (so we know that you are a human) :-)



Ads by Google

  • About

    Rozenberg Quarterly aims to be a platform for academics, scientists, journalists, authors and artists, in order to offer background information and scholarly reflections that contribute to mutual understanding and dialogue in a seemingly divided world. By offering this platform, the Quarterly wants to be part of the public debate because we believe mutual understanding and the acceptance of diversity are vital conditions for universal progress. Read more...
  • Support

    Rozenberg Quarterly does not receive subsidies or grants of any kind, which is why your financial support in maintaining, expanding and keeping the site running is always welcome. You may donate any amount you wish and all donations go toward maintaining and expanding this website.

    10 euro donation:

    20 euro donation:

    Or donate any amount you like:

    Or:
    ABN AMRO Bank
    Rozenberg Publishers
    IBAN NL65 ABNA 0566 4783 23
    BIC ABNANL2A
    reference: Rozenberg Quarterly

    If you have any questions or would like more information, please see our About page or contact us: info@rozenbergquarterly.com
  • Like us on Facebook

  • Follow us on Twitter

  • Recent Rozenberg Quarterly Articles

  • Rozenberg Quarterly Archives